Tijd: 31 oktober
Andere namen: Winterfeest, Halloween
Voor onze heidense voorouders begon het jaar met de donkere helft, net als de dag met de invallende duisternis begon. Het begin van de winter was een belangrijk moment. Het was de afsluiting van het oogstseizoen (met noten, zaden en de laatste appels) en de voorbereiding op de winter door het slachten van een aantal dieren en het aanleggen van een wintervoorraad. Alles moest binnen zijn voordat de vorst inviel. Dit was ook de tijd van de slacht. De hammen werden opgehangen, worst werd gemaakt. Als er nu niet genoeg voorraden werden aangelegd om de winter door te komen, brak er daarna een harde tijd aan. Voor ons, met supermarkten die altijd genoeg te bieden hebben, is dat wat moeilijk voorstelbaar, maar in veel delen van de wereld is de wintervoorraad nog steeds van levensbelang.
Voor alle Indo-Europese stammen gold het begin van de winter als het begin van het nieuwe jaar. Alleen konden plaatselijk grote verschillen optreden in de datum die hiervoor werd aangehouden, uiteenlopend van begin september tot begin december. De Kelten noemden het Winterfeest Samhain en vierden het op de vóóravond van november. Dat feest houden wij ook aan als het begin van de winter.
Het Winterfeest was bij alle Europese volkeren ook het moment dat de doden geacht werden terug te keren naar de wereld van de levenden om er tot na Midwinter te blijven. De Germanen en Kelten geloofden, net als de Grieken, Romeinen en alle andere Indo-Europese stammen, dat er iets van een mens of dier blijft bestaan na de dood en voortleeft in een andere wereld. Deze andere wereld raakt de onze, maar is ervan afgescheiden. Om de andere wereld te bereiken moet de overledene altijd door een barrière heen. Soms is er een afgrond of diepe rivier die hij of zij moet oversteken. Soms is de andere wereld een eiland in de zee dat men moet zien te bereiken. Ook wel is er een ondoordringbare omheining waarin een opening gevonden moet worden.
De Grieken gaven het contact tussen onderwereld, de aarde en het godenrijk gestalte in de mythe van Kore, de dochter van Graangodin Demeter, die door Hades, de Heer van de Onderwereld, werd ontvoerd en sindsdien als Persefone als koningin over de onderwereld heerste. Demeter probeerde haar dochter terug te halen, maar Hades gaf haar een granaatappel te eten, een vrucht die met de onderwereld verbonden was. Daardoor was Kore genoodzaakt elk jaar een half jaar terug te keren naar het rijk van Hades. De mythe symboliseert het zaad dat een tijdlang in de aarde moet doorbrengen voordat het weer naar boven komt en vrucht draagt.
De andere wereld leek in het oude heidendom veel op de gewone wereld en in wezen werden de doden geacht altijd om ons heen te zijn. Als regel zei men dat de doden drie generaties vertoefden rond de plek waar ze waren gestorven en dan definitief verdwenen. In de tijd dat zij nog in de buurt waren, konden ze de gewone wereld niet binnengaan, behalve rond het begin van de winter. Als de doden met respect werden behandeld, brachten ze dan voorspoed en geschenken, zoals later Sint Maarten, Sint Nicolaas en andere heiligen dat verondersteld werden te doen.
Vanaf de Oudheid werden bepaalde dieren, met name nachtdieren, met de dood geassocieerd. Paradoxaal genoeg werden deze dieren ook gebruikt om de dood en ander onheil af te wenden. De vleermuis werd vanouds veel op huizen afgebeeld, zoals hierboven in Florence. In plaats daarvan werden ook wel echte vleermuizen op deuren vastgenageld. De hieronder afgebeelde vleermuis uit het Duitse Hamelen, geeft duidelijk aan dat dood en leven hand in hand gaan. De vleugels van de vleermuis gaan over in bladeren en bloemen.
De slang werd in de Oudheid verbonden met de onderwereld en de dood. In het Joods-Christelijke geloof was de slang een symbool van Satan, die Eva had verleid. In de hier afgebeelde console in de Stevenskerk kronkelen twee slangen zich om een doodshoofd.
Ook in de 19e eeuw werd de slang nog met de dood verbonden. In 1856 beeldde Johan Hendrik Stöver een engels af met een dood kind in de armen. Rond de voeten van de engel kronkelt een slang die begerig naar het kind reikt. Het beeld was gemaakt voor het mortuarium van het protestantse Diaconessenhuis in Utrecht. Dat geeft wel aan dat niet alleen de Roomskatholieken zich met deze symboliek bezighielden.
Op het Romeinse grafaltaar voor wierookhandelaar (thruragio) Lucius Faenius Favor, dat in de 1e eeuw van onze jaartelling in Rome is gemaakt (zie de afbeelding rechtsboven), is ook een slang afgebeeld, maar het is geen afschrikwekkend symbool voor de dood. De slang wordt gevoed door een eend en samen staan ze op een festoen, een guirlande met vruchten, eikels en bloemen. De festoenen zijn in de vier hoeken van het grafaltaar opgehangen aan de horens van Jupiter Ammon. Onder de festoenen pikken kippen een graantje mee. Onder de hoofden van Jupiter vinden we de met deze God verbonden adelaar. Links is een wierookvat afgebeeld. Het is een weergave van de andere wereld, waar Faenius heen gegaan is. Het is geen afschrikwekkend gruweloord, maar een plaats van vreugde en overvloed.
De kerk keurde het vereren van de overledenen af. De doden gingen volgens de kerkleiders naar de hemel, de hel of het vagevuur en ze bleven niet bij hun graf rondhangen. Maar de oude gewoonten wilden niet slijten en om de dodenverering te kerstenen, mochten op 1 november, met Allerheiligen, de heiligen worden vereerd. Volgende oude heidense gewoonte werd dit feest gevierd op de vóóravond, in het Engels All Hallow's Eve genoemd, al snel afgekort tot Halloween. In Europa raakte het feest in de 19e eeuw in onbruik en kwam in de tweede helft van de 20e eeuw uit de Verenigde Staten weer terug, maar nu meer als kindervermaak dan als de spil van de heidense Jaarfeesten die het ooit was geweest.
Er is nog een andere poging gedaan om het heidense Samhainfeest te kerstenen. In het jaar 1006 werd door paus Johannes XIX op 2 november Allerzielen ingesteld. Het feest was bedoeld om het lot van de arme zielen te gedenken en op die dag voor hun zieleheil te bidden. Tijdens het bidden zouden de zielen tijdelijk uit het vagevuur verlost zijn en door het graf met wijwater te besprenkelen, werd je geacht de brandwonden te helen. In de praktijk was Allerzielen voor het gewone volk een gelegaliseerde aanleiding om hun geliefde doden te eren. De graven werden versierd en er werd meestal een lampje op gebrand. Ook werd eten en drinken, ondanks protesten van kerkelijke zijde, op de graven neergezet. In Beieren en Oostenrijk werd vaak de periode van 30 oktober tot 8 november aangeduid als Seelenwoche en gebruikt om het contact met de doden te onderhouden. Nog steeds worden op 2 november op veel plaatsen in de christelijke wereld, ook in Nederland, de graven schoongemaakt, met bloemen versierd en van een lichtje voorzien.
Tijdens Samhain is het gemakkelijker een persoonlijk contact met de wezens uit de andere wereld tot stand te brengen. Misschien is er een pas overleden vriend of vriendin die je graag nog een laatste keer wilt zien. Het bovenstaande moet niet worden voorgesteld als het sensationele optreden van een bovennatuurlijke verschijning. Soms is een vluchtige aanraking, een flauw lichtschijnsel of nauwelijks hoorbaar geluid het enige dat je een andere aanwezigheid gewaar doet worden.
Door te orakelen tijdens een Samhainritueel kun je de daar aanwezige krachten vragen je te helpen het juiste antwoord op een vraag te vinden. Denk bijvoorbeeld aan het schouwen in een kristallen bol of zwarte spiegel, aan het leggen van de tarot of het divineren met stenen. In ons boek De taal van de orakels hebben we verschillende andere systemen uitgewerkt. Een daarvan is bedacht door een vriendin van ons in het kader van de door ons gegeven cursus voor het vieren van de Jaarfeesten. Ze nam drie hazelnoten: een oude, verschrompelde noot, een gewone en een buitengewoon grote en volle noot. Ze stelde zichzelf de vraag: "Hoe zal het komende jaar er voor mij uitzien?" Daarbij wierp ze de drie noten voor zich uit op een kleed. Ze had met zichzelf afgesproken dat de verschrompelde noot op een moeilijk jaar zou wijzen, de normale noot op een jaar zonder veel voor- of tegenspoed en de grote noot op een voorspoedig jaar. De noot die het verst van haar af zou vallen zou het antwoord bevatten. Voor Samhain is dit een eenvoudige methode om te zien wat het komende jaar zal brengen.
Door magisch werk te doen tijdens een Samhain-ritueel kun je de daar aanwezige krachten vragen je te helpen iets te veranderen. Het hieronder genoemde voorbeeld is door ons uitgevoerd tijdens een ritueel met vijftig mensen, waarvan de meesten niet waren ingewijd. Het is een goede manier om een magische handeling te verrichten met een groep of als je alleen bent. Je neemt een kaars met bijbehorende kandelaar of standaard, een ketel of schaal en drie smalle stroken papier. De kaars steek je aan. De ketel of schaal zet je ernaast. Op de eerste strook papier beschrijf je in een paar woorden een probleem. Op de tweede strook beschrijf je het doel dat je wilt bereiken en op de derde strook de weg waarlangs je dat doel wilt bereiken. Een voorbeeld kan zijn dat je werkloos bent en aan de slag wilt. Je kunt de strookjes dan als volgt invullen:
We wensen je een fijne Samhainviering, waarin de oude orakels je de waarheid onthullen en magische krachten je geven wat je toekomt. Moge het nieuwe jaar je geluk en voorspoed brengen.
