Tijd: 23 september
Andere namen: Herfstequinox, Herfstevening, Najaar
Het Herfstfeest, zoals dat door de eeuwen heen gevierd is, is vooral een dankfeest voor de laatste oogst. In onze streken zijn dat vooral appels, peren, noten, bessen, bramen en paddestoelen.
Het woord herfst is afgeleid van de Germaanse wortel *harbista, waarmee de oogsttijd werd aangeduid. Het Engelse harvest werd vanaf de 16e eeuw een aanduiding van de oogst zelf, maar het Duitse Herbst heeft, net als de Nederlandse vorm, de betekenis van jaargetijde behouden.
Tot de invoering van de Gregoriaanse kalender in 1582 (1700 in ons land) werd de Herfstequinox op 24 september gerekend. Daarna werd de equinox naar 21 september verplaatst en ten slotte op 23 september vastgesteld,
Omdat de oogst als een heilig ritueel werd gezien, werd de maand september in de Angelsaksische kalender aangeduid als haligmonath, d.w.z. heilige maand. Later werd die aanduiding verschoven naar de decembermaand, om de geboorte van het Christuskind als heilig moment naar voren te schuiven, ten koste naar de heidense oogstfeesten.
Rond de Middellandse Zee bestond een belangrijke cultus rond de Wijngod Dionysos. De God werd geacht te sterven met de in de herfst geoogste druiven en herboren te worden in de wijn. Aan de rituelen namen vooral vrouwen deel. Met zang en dans brachten ze zichzelf in extase. Het Griekse woord hiervoor is orgie. Ten onrechte werd gezegd dat er tijdens deze feesten seksuele uitspattingen plaatsvonden.
Door de Romeinen werd de Wijngod Bacchus of Liber genoemd. De Bacchanalen hadden dezelfde slechte naam als de rituelen voor Dionysos.
Toch had Bacchus voor de Romeinen een diepere betekenis dan feesten en dronkenschap. Bacchus was de God die belangrijke overgangsfasen in het leven begeleidde. De geboorte was zo'n moment, maar ook bruiloften en begrafenissen vielen onder zijn domein. Op talloze Romeinse sarcofagen uit de tweede en derde eeuw n.Chr. werd het Heilig Huwelijk tussen Bacchus en Ariadne afgebeeld. Ook werd de God afgebeeld tijdens een triomtocht in zijn door panters, leeuwen of kentauren getrokken wagen. De transformatie die Bacchus uitbeeldde, overwon alles, zelfs de dood.
Het is de vraag inhoeverre het Germaanse Herfstfeest een eigen identiteit heeft gehad. In de Germania zegt Tacitus zelfs dat de Germanen de herfst niet kenden als jaargetijde omdat ze geen boomgaarden of wijngaarden hadden en dus niet bekend waren met de vruchten van dat seizoen. Toch was de herst de Germanen wel bekend. Waarschijnlijk vierden ze tijdens de volle maan rond de Herfstequinox een feest, harbista genaamd, als afsluiting van de oogsttijd en als rituele voorbereiding op het zaaien van het wintergraan. De volksvertegenwoordiging, Ding genaamd, waar ook recht (Geding of Gericht) werd gesproken, kwam samen in mei en in de herfst. In de Middeleeuwen werd dit nog steeds Herbstding genoemd en veel volksfeesten sloten zich hierbij aan. De jaarmarkt die rond deze tijd werd gehouden, kreeg tijdens de mis een kerkelijke wijding. Later ging de naam Messe op de jaarmarkt zelf over.
In de vroege Middeleeuwen werden de Germaanse gebieden een voor een veroverd door de Franken, gekerstend en ingelijfd bij wat later het Heilige Roomse Rijk zou heten. Het veredelen van wilde vruchtbomen kwam rond deze tijd op gang en onder Karel de Grote werden wijngaarden aangelegd langs de Rijn. Hierdoor kreeg het Herbstfest steeds meer het karakter van een oogstfeest voor wijn en ooft. Het Herfstfeest kon gevierd worden tijdens de Herfstequinox of tijdens verschillende heiligendagen rond deze tijd, zoals Sint Gilles (1 september), Maria-Geboorte (8 september), Sint Lambertus (17 september), Sint Michael (29 september) en Sint Bavo (1 oktober).
In het Rijngebied, waar de wijnbouw al in de vroege Middeleeuwen een belangrijke plaats innam, werd de vrouw die de laatste tros druiven oogstte, uitgeroepen tot Herfstkoningin. De laatste trossen werden aan een tak of boompje gehangen dat werd versierd met koeken en worsten en plechtig werd rondgedragen. Dat boompje werd dan Herfstmei genoemd. Een mei is de levensroede die de vruchtbaarheid van de oogst in zich opneemt en doorgeeft.
In andere streken liep men bij het Herfstfeest met fakkels om de velden heen om de vruchtbaarheid van de akkers te versterken. Ook werden vrij algemeen herfstvuren ontstoken die eveneens de vruchtbaarheid bevestigden en versterkten.
Eros was eigenlijk de gevleugelde zoon van Afrodite, die door de Romeinen Cupido werd genoemd. Met zijn pijlen wist hij een onweerstaanbare verliefdheid op te wekken bij wie hij raakte. In de eerste eeuwen vóór onze jaartelling werden Erosachtige personen, met vleugels, maar zonder pijl en boog, ook in het meervoud afgebeeld, eroten genaamd. Bij de Romeinen waren speelse, humoristische of ondeugende afbeeldingen van eroten zeer geliefd en werden vaak verbonden met Bacchus. De komische noot bestaat er vaak uit dat het kinderen betreft die bezigheden van volwassenen uitvoeren. In de muurschildering uit Pompeii linksboven zijn eroten bezig met de druivenoogst. Ze hebben een ladder nodig om de hoge wijnranken te bereiken. In de afbeelding rechtsboven hebben eroten onder een tentdoek een feestmaal aangericht met wijn de muziek. Op de achtergrond is nog vaag een beeld van Bacchus te zien. Rechts ligt het populaire liefdespaar Amor en Psyche. In de Renaissance werden eroten Putti genoemd en eveneens veelvuldig afgebeeld, vaak ten onrechte aangezien voor engeltjes.
In de Renaissance waren afbeeldingen van wijnfeesten en van druiven zeer populair. Het schilderij in de bovenste rij linksonder heet 'Pronkstilleven met hond en papegaai', maar de druiven worden centraal afgebeeld, net als in de afbeelding daarnaast en daaronder. Philips Koninck laat in de afbeelding rechts in de onderste rij een als de Wijngod uitgedoste man zien, temidden van markante, boerse figuren die zich kostelijk lijken te vermaken.
Het Herfstfeest is een tijd om dankbaar te zijn voor de goede dingen in het leven. Dingen waar jij ook je deel van hebt ontvangen. Zoals de Engelsen zeggen: 'Count your blessings.' Kijk om je heen en zie wat je allemaal hebt bereikt het afgelopen jaar. Zie wat anderen voor je hebben gedaan en wat jij voor anderen hebt betekend. Doe iets met deze oogst om de kracht die erin sluimert te activeren, zodat je die kracht nog lang zult voelen en kunnen gebruiken.
Te vaak nemen we de goede dingen voor lief en richten we ons alleen op de problemen die we nog moeten oplossen. Het gaat er niet om deze problemen te bagatelliseren of weg te stoppen. Zie ze alleen in de juiste proporties en laat ze niet de overhand krijgen. De kracht van de herfst kan je daarbij behulpzaam zijn.
Voor de viering van het Herfstfeest kun je je afvragen wat het afgelopen jaar het belangrijkste is geweest dat je hebt bereikt of meegemaakt. Misschien heb je je jarenlang ergens voor ingezet, bijvoorbeeld het starten van een eigen bedrijf, en is het nu eindelijk gelukt. Misschien heb je de liefde van je leven ontmoet. Neem een voorwerp dat je 'oogst' vertegenwoordigt of symboliseert, bijvoorbeeld een foto van je geliefde of iets wat met je bedrijf te maken heeft, en doe er in het ritueel iets mee.
Bij het Oogstfeest (Lammas) gaat het om iets dat je nog naar je toe wilt halen, als oogst van je inspanningen in het verleden. Bij het Herfstfeest hoef je niets naar je toe te halen, want je hebt het al. Wat je doet, is de kracht van die oogst opwekken. Je kunt, in het voorbeeld van de geliefde, een foto van deze persoon in de Cirkel leggen en hier driemaal met de klok mee omheen lopen en er overheen springen, terwijl je een tekst zegt die uitdrukt welke gevoelens je deze persoon toedraagt. Je kunt er een rijmende spreuk maken, waarin je de naam van de betreffende persoon noemt, bijvoorbeeld: 'Madelein, bij jou is het fijn.' Gedurende het komende jaar kun je dan af en toe voor jezelf de tekst van de spreuk herhalen en zodoende de kracht weer activeren.
Als je met anderen samen het Herfstfeest viert, kan ieder voor zich iets nemen wat hij of zij als de belangrijkste oogst van het afgelopen jaar beschouwt. Je kunt ook als groep bespreken wat je het belangrijkste vindt en hier iets mee doen. Je kunt tot uitdrukking brengen wat je met de oogst die nu binnen is, wilt gaan doen. Uiteraard kun je, alleen of met een groep, ook gewoon vreugde en dankbaarheid uitdrukken voor de gaven van de natuur die je ook dit jaar weer hebt ontvangen.
We wensen je een fijne viering van het Herfstfeest.
