De Groene Man en de Groene Vrouw in Amsterdam

door Joke en Ko Lankester

Naar aanleiding van een lezing op 11 augustus 2013 in Amsterdam, in het kader van de Wonderkermis, hebben we een overzicht gemaakt van de Groene Mannen en Groene Vrouwen die we in Amsterdam hebben gevonden.

De Groene Man en de Groene Vrouw betreffen de mysterieuze verschijningen die we aantroffen in en op kerken en seculiere gebouwen over heel Europa. We zochten aanvankelijk gebladerde gezichten, die in de literatuur hierover werden aangeduid als Green Man. Al snel ontdekten we dat de Groene Man niet alleen was, maar dat er ook een Groene Vrouw werd afgebeeld. Ze zijn duidelijk voortgekomen uit de vruchtbare Godin en de Vegetatiegod die bij de Romeinen als Groene Vrouw en Groene Man te zien waren. Met name in de renaissance en de neorenaissance beleefde de Groene Vrouw een glorietijd waarin ze talloze malen afgebeeld is.

De gevel van het huis Herengracht 380-382 in Amsterdam, gebouwd tussen 1888 en 1890 door A. Salm in neorenaissancestijl, toont een aantal Groene Mannen en Groene Vrouwen, waarvan hierboven twee voorbeelden. Hun onderlijf bestaat geheel uit vegetatie. In het houtsnijwerk van de voordeur eveneens Groene Mannen en Groene Vrouwen. Op onderstaande foto in het midden een Groene Man. Uit zijn mond gaat naar beide kanten een stengel waaruit een Groene Vrouw voortkomt.

In de lezing met PowerPointpresentatie laten Joke en Ko de Groene Man en de Groene Vrouw tot leven komen door de foto's die Joke de afgelopen jaren in Nederland en in andere delen van Europa heeft genomen. Er gaat een wereld voor je open, de fascinerende wereld van de Groene Man en de Groene Vrouw, een wereld waarin alles mogelijk is en niets is wat het lijkt te zijn. Bij de presentatie verkopen en signeren Joke en Ko het boek over de Groene Man en de Groene Vrouw.

Ook in Amsterdam zijn overal Groene Mannen en Groene Vrouwen te vinden. Als je met de trein komt, kun je al een Groene Man vinden op de gevel van het Centraal Station dat tussen 1875 en 1889 door Pierre Cuypers is ontworpen.

Niet ver daar vandaan, op de Prins Hendrikkade 20, is Gebouw Mercurius, in 1882-1883 gebouwd door IJme Gerardus Bijvoets. Op de gevel is bovenstaande indrukwekkende Groene Man te zien.

In Amsterdam zijn Groene Mannen vooral te vinden op de gevels van grachtenpanten die tussen 1650 en 1725 zijn gebouwd of verbouwd. Soms moet je even goed kijken, zoals op de gevel van Herengracht 433, gebouwd in 1720 in classicistische stijl, met de karakteristieke schuiframen. Kort daarna is het gebouw voorzien van een pronkrisaliet, een vooruitspringend middendeel in de barokstijl die toen mode was. De twee Groene Mannen zijn op de eerste verdieping aan weerskanten van de risaliet te vinden.

Soms moet je wel heel erg goed kijken om een Groene Man te ontdekken. Het pand Herengracht 539 is in 1670 gebouwd in classicistische stijl. Zie foto midden onder. In 1720 werden in barokstijl een risaliet en een kroonlijst toegevoegd. De kariatiden onder het balkon zullen de meeste mensen wel zien, al zal ze ontgaan dat het Groene Vrouwen zijn. Zie foto links onder. De vier Groene Mannen zitten helemaal boven, onder de daklijst en die ziet bijna niemand, maar ze zijn er echt. Zie foto rechts onder voor een van de vier Groene Mannen.

Bij grachtenpanten is het soms nodig van de overkant van de gracht de gevel te bekijken om een Groene Man of Groene Vrouw te zien. Op het huis Herengracht 380-382, dat hierboven al is beschreven, zijn twee Groene Vrouwen afgebeeld die niet te zien zijn als je pal voor het huis staat. De vrouwen vormen een herm, zoals die in de renaissance en neorenaissance populair was. Hun onderlichaam is een opgerolde pilaar die eindigt in bladeren waaruit het lichaam van de vrouwen te voorschijn komt.

Groene Mannen zijn voor iedereen wel te herkennen aan de stengels die uit hun mond komen of aan de bladeren die op hun gezicht groeien. Groene Vrouwen zijn soms wat moeilijker te identificeren. Als hun onderlichaam uit vegetatie bestaat, zoals op de gevel van Herengracht 380-382, is het een uitgemaakte zaak dat het een Groene Vrouw betreft. Soms kun je dit alleen afleiden door de manier waarop het hoofd van een vrouw is gevat in een kader van bloemen of bladeren. Daarom zijn onderstaande vrouwen als Groene Vrouw te beschouwen. Links een Groene Vrouw als sluitsteen boven een raam in het pand Herengracht 503, gebouwd in 1650 in classicistische stijl. Op de begane grond zijn drie van deze Groene Vrouwen te vinden.
Rechts een van de twee Groene Vrouwen die zijn afgebeeld op een kapiteel onder het kalkon van Herengracht 475. Het huis is in 1650 gebouwd in classicistische stijl. In 1731 werd, zoals bij veel van deze huizen, een pronkrisaliet gebouwd waarop de Groene Vrouwen te vinden zijn.

Groene Mannen zijn niet altijd moeilijk te vinden. Het poortje Brakke Grond, naast de Oudezijds Voorburgwal 290, gemaakt in 1624 in renaissancestijl, is de meeste Amsterdammers wel bekend. Aan weerskanten van het poortje bevindt zich een Groene Man. Er groeien geen bladeren op zijn hoofd en uit zijn mond komen geen stengels, maar zijn hoofd is zodanig in vegetatie gekaderd dat hij een Groene Man is. Soms moet je op details letten en dan je eigen conclusie trekken. Het is tenslotte een vreemd poortje. Boven het poortje zijn drie leeuwen te zien. De onderste heeft gekrulde horens, als een ram, en de twee bovenste hebben licht gebogen horens waaraan stengels met bloemen hangen. Het zijn grotesken, wezens die de grenzen tussen mens, dier en het goddelijke overschrijden - zoals Groene Mannen en Groene Vrouwen dat ook doen.

Groene Wezens zijn niet beperkt tot mannen en vrouwen. Ook dieren kunnen uit vegetatie voortkomen of zelf bladeren en bloemen voortbrengen. In Amsterdam zijn er niet zoveel Groene Dieren, maar ze zijn er wel. Onderstaande foto's zijn genomen in de Burgerzaal van het Koninklijk Paleis op de Dam. Op de rechterfoto zijn onder de boog de elementen Water en Aarde afgebeeld. Daarboven is een beeld van Matigheid te zien. Links van dit beeld (zie de linkerfoto) komen twee panters uit bloemknoppen te voorschijn. Het zijn dus Groene Panters. In het paleis zijn meer van dergelijke wezens afgebeeld.

Als je toch in het Paleis op de Dam bent, kijk dan ook naar de voorwerpen in empirestijl, die in 1808 zijn gemaakt voor koning Lodewijk Napoléon, die kort zijn intrek in het gebouw heeft genomen. Op de hieronder afgebeelde klok is aan weerskanten van het uurwerk een griffioen afgebeeld. Zoals gebruikelijk hebben de dieren de kop en vleugels van een adelaar en het lijf van een leeuw. Alleen gaan hun staarten over in stengels met bladeren en vruchten, waarmee ze als Groene Griffioenen zijn neergezet.
Op het onderstel van de klok zijn twee Groene Mannen te zien (foto rechts onder). Hun baard gaat over in bladeren en bloemen. Een festoen van bladeren en vruchten hangt van oor tot oor onder hun baard.

Veel Groene Mannen, Groene Vrouwen en Groene Dieren zijn in musea te zien. Dat is ook in Amsterdam zo, maar eigenlijk staat er nooit een bordje bij dat je aandacht vestigt op deze Groene Wezens. Als voorbeeld geven we onderstaande foto's, gemaakt in Museum van Loon, een herenhuis op de Keizersgracht 672, gebouwd in 1672 en nu als museum ingericht. In het museum staat een prachtig versierde slee. De enige informatie die het museum bij de slee geeft is: "Kinderslede, Nederland, 2e helft 18e eeuw. Op de rug van de slede is te lezen: 'Vreest Gods gebot en wagt uw lot.'"

Geen woord over Groene Wezens, maar ze zijn er wel. Voor op de zijkanten liggen een zeemeermin en een zeemeerman. Achter de meerman liggen stengels met twee bloemen. Uit elke bloem komt een Groene Hond te voorschijn, precies zoals de Groene Panters in het Paleis op de Dam. De foto rechtonder geeft deze scène in detail. Tussen de meerman en de voorste hond komt een Groene Vogel uit de vegetatie te voorschijn. Op de andere zijkant van de slee is hetzelfde tafereel afgebeeld.

Zijn het heidense afbeeldingen op de slee? In feite wel. Mensen en dieren die uit bloemen komen, zijn afgebeeld door de heidense Etrusken en Grieken. Dat is niet goed in een christelijke context te plaatsen. Maar die vrome tekst, die het museum heeft overgenomen dan? Die staat er inderdaad, zoals op onderstaande linkerfoto te zien is. Maar onder en boven de tekst staan vier bloemen en uit elke bloem springt een hond te voorschijn.

Museum van Loon heeft nog een pronkstuk, een harp uit 1840. Zie de foto rechtsboven. De begeleidende tekst zegt: "Dubbelpedaalharp, door Erard, Londen, circa 1840." Geen woord over de voorstelling en die is wel heel wonderlijk. Drie gevleugelde vrouwen vormen naar buiten gekeerd een cirkel. Dat het Groene Vrouwen zijn, wordt op verschillende manieren aangegeven. Op hun rokken zijn grote bladeren te zien die suggereren dat ze geen benen hebben, maar een onderlijf dat uit vegetatie bestaat. Onder elke rok komt een stengel vandaan die een bloem en een boompje vormt dat haar verbindt met de vrouwen aan weerskanten van haar. Met hun handen maken ze ook contact via vegetatie, in de vorm van een krans die ze vasthouden. Op hun hoofd hebben ze een mand waarin vruchten liggen. Al deze details zetten de gevleugelde wezens als Groene Vrouwen neer.

Boven de vrouwen is een tweede verdieping. Daarop zijn drie paren gevleugelde cupido's afgebeeld. Hun onderlichaam bestaat uit stengels. Het zijn dus Groene Cupido's. Elk paar houdt de stengels uit het eigen onderlijf tegen die van de ander.

Er zijn in Amsterdam nog veel meer Groene Wezens te vinden voor wie er oog voor heeft. Het bovenstaande geeft een aardige algemene indruk.

Tot slot nog het monument dat in de Westerkerk voor Rembrandt is geplaatst. Zoals bekend is Rembrandt in deze kerk begraven, maar niemand weet waar en het monument is ook niet na de dood van onze grootste schilder geplaatst, maar in 1906. Op de Nachtwacht heeft Rembrandt zelf een dergelijk ornament weergegeven. Hoeveel Groene Wezens zijn op dit grafmonument te zien?